Tien geboden

“De tien geboden zijn niet langer een must: dat hebben we nu losgelaten.” Dat vertelde een goede kennis mij afgelopen zondag, die als diaken actief is in de kerkelijke gemeente waar ik vroeger naartoe ging. Ik raakte meteen in de halleluja-stemming…

Mozes daalt af naar het volk met de tien geboden in zijn tien geboden

Nee, dit gaat niet over het gereedschap waarmee ik bij voorkeur mijn eten naar binnen werk maar over het voorlezen van de wet. Dat gebeurt in de meeste gereformeerde kerken al eeuwen tijdens de ochtend dienst met de regelmaat van de klok. Ergens vooraan in de dienst, na votum, zegen en antwoordlied.

Tot ik een jaar of 4 geleden afscheid nam van de gereformeerde broeders (en zusters) in Ede onderging ik dit ritueel ook zondag op zondag. Ik werd zelfs uitgenodigd om mee te draaien in een ‘voorleesgroepje’, zodat ik op een bepaald moment aan de beurt was om de wet voor te lezen. Nu had ik al een tijdlang onvrede met het idee dat we met tien keer ‘je moet dit’ en ‘je mag dat niet’ de toon zetten voor een ontmoeting met God, die Liefde is. Maar nu ontkwam ik er niet aan om hier zelf aan mee te doen.

Ik besloot van een nood een deugd te maken. Om te beginnen koos ik ervoor een andere vertaling te gebruiken, zodat de woorden fris zouden klinken en mensen niet weg zouden dromen op de bekende cadans. En vervolgens nam ik de vrijheid om de tien geboden aan te vullen met de woorden van Jezus tegen de rijke jongeling: Heb God lief boven alles en je naaste als jezelf. Gewoonlijk door dominees aangeduid met ‘Jezus’ samenvatting van de wet’, wat ik een onjuiste duiding vond, en die ik dan ook verving door ‘Jezus’ vervulling/invulling van de wet’.

Noem het rebels, noem het onverstandig – het kwam regelrecht uit mijn hart. Hoe en wat precies wist ik nog niet, maar ik voelde ergens dat het wrong: dat voorlezen van de grondwet voor het volk Israël in een kerk die al tweeduizend jaar zou moeten leven in de vrijheid die Jezus bracht. Mijn actie kwam me in elk geval op een subtiel standje te staan, de teugels werden strakker aangetrokken, en er kwam een waslijst aan regels voor de voorlezers. Meer dan tien, dat in elk geval.

éérst de Liefde, een goed begin

Ik ben blij dat ik inmiddels niet meer elke zondag de wet als spiegel voorgehouden krijg. Niet dat ik de wet uit mijn bijbel heb gescheurd. Maar het stempelt naar mijn idee je geloofsleven enorm als je steeds begint bij die wet. En bij je eigen ellende. Want dat hoort bij elkaar, getuige de kortste vraag-en-antwoord van de catechismus: ‘Waaruit kent u uw ellende? Uit de wet van God.’ Nee, ik ben blij dat we bij mij in de kerk beginnen bij de verlossing: ‘Ik weet: Hij heeft mij gered!’, en: ‘Mijn verlosser leeft!’. Om het nog eens met het beeld van de spiegel te zeggen: ik ben blij met Jezus’ liefde als spiegel, in plaats van de wet.

Maar dan, een jaar of vijf later, hoor ik dus dat ze in mijn oude gemeente de tien geboden los gaan laten. Of in elk geval: dat de dominee van dienst zelf mag weten of en hoe hij daar aandacht aan geeft. En waar ik écht warm van werd: dit besluit was genomen naar aanleiding van een grondige studie, waaruit de conclusie werd getrokken dat de wet uit exodus in de bijbel een enorme ontwikkeling doormaakt, niet in de laatste plaats door Jezus’ liefdesdaad. En dat we als kerk niet moeten blijven stilstaan bij de wet zoals die op dat moment via Mozes aan het volk Israël gegeven werd.

Bijzonder is ook wat de doorslag gaf bij dit besluit: een gemeentelid die tot voor kort niet bekend stond om zijn actieve geloofsleven had een visioen gehad, waarin God zei: ‘je moet de bijbel, en de wet, gaan zien door de ogen van Jezus!’. Hij had de moed gehad om direct na een kerkdienst naar voren te rennen en dit visioen te delen met de gemeente. En het had de kerkenraad niet onberoerd gelaten.

Als ik dat hoor, dan denk ik: wow, fantastisch, God is echt bezig om door te dringen tot de harten van de mensen daar. En dan krijg ik respect voor de mensen die ervoor gekozen hebben om daarin de – geestelijke – strijd aan te gaan. Wilco en anderen: gefeliciteerd!

Wat is waarheid?

“In de Bijbel wordt er geen nadruk gelegd op waarheid als een ‘ding’. Het gaat veel meer om waarheid als werkwoord (de waarheid ‘doen’) en waarheid als bijwoord: ‘waarlijk’ kennen.”

Pilatus vraagt aan Jezus: Wat is waarheid?

Aldus filosoof James K.A. Smith in een bijdrage in CV-koers deze maand, in een artikel met de kop ‘Postmoderne kritiek is heilzaam’. Voor de kerk, namelijk. Een kerk die te veel ingepakt is door (‘moderne’) verlichtingsideeën: “Vaak legt men een verband tussen de zogenaamde ‘bijbelse’ waarheid en de ‘logische’, voor iedereen inzichtelijke waarheid. Ben je het daar niet mee eens, dan ben je dus een relativist.”

Postmodernisme wordt volgens Smith ten onrechte vaak weggezet als puur relativisme. Hij vindt juist dat de kerk haar eigen benadering van ‘waarheid’ eens kritisch onder de loep zou moeten nemen. “Zij zien waarheid als logisch, objectief, zeker, algemeen, enzovoorts. Ook dat is typisch modern. In de Bijbel echter (…) is waarheid een ‘hoe’, niet een ‘wat’. De waarheid kennen is niet hetzelfde als weten dat Jezus ‘waar’ is.”

Deze uitspraken zijn mij uit het hart gegrepen. Ik ben opgegroeid in een kerk die zich ‘de ware kerk’ noemde. Waar men moest beamen dat er ‘de ware en volkomen leer’ wordt verkondigd. En waar het begrip ‘geloven’ in de praktijk meer te maken had met ‘kennis’ dan met ‘vertrouwen’, als in Iemand met Wie je een relatie hebt vertrouwen. De bijbel werd er ‘van kaft tot kaft’ als waarheid aangenomen. En dat werd met name benadrukt om aan te geven dat dat elders níet het geval was. De angst voor het hellend vlak.

Nog even Smith: “Laten we het christelijk geloof niet primair opvatten als een set van ware geloofsopvattingen en dogma’s, maar als een manier van gericht zijn op de wereld, waarbij deze gerichtheid is aangeraakt en getransformeerd door Gods liefde.” Dat vind ik mooi gezegd. Persoonlijk lees ik de bijbel ook niet als een ideologisch totaalwerk, of als een handboek vol regels voor hoe ik vandaag precies moet denken en leven.

Ik geloof dat de bijbel Gods Woord is. Maar dan niet in de zin van ‘letterlijke, universeel geldende, voor één uitleg vatbare opdrachten’. Nee, méér dan dat: het lévende Woord van God. Hij woont als het ware in deze woorden. Hoewel hét Woord van God natuurlijk Jezus zelf is. Dat geeft voor mij ook al gelijk een hierarchie aan van al die woorden in de bijbel.

Om het met een beeld te zeggen dat onze voorganger Aart me afgelopen zondag aanreikte: Jezus is onze spiegel. En de bijbel zit vol met spiegels. Zoals ook Jakobus dat beeld gebruikt: “Want wie de boodschap hoort maar er niets mee doet, is net als iemand die het gezicht waarmee hij is geboren in de spiegel bekijkt: hij ziet zichzelf, maar zodra hij wegloopt is hij vergeten hoe hij eruitzag. Wie zich daarentegen spiegelt in de volmaakte wet (= Woord van God) die vrijheid brengt, en dat blijft doen, niet als iemand die hoort en vergeet, maar als iemand die ernaar handelt – hem valt geluk ten deel, juist om wat hij doet.” (Jak 1:23-25)

Hier stijgt een beeld uit op van een relatie, van communicatie, interactie. Er gebeurt iets met je als je de bijbel leest. Het doet iets met je. God doet iets met je. Hij gaat in je aan het werk met Zijn Geest. Hij daagt je uit. Hij geeft het goede voorbeeld. Hij laat zien wie Hij is – en wie wij zijn. Zijn liefde, en onze zelfzucht. En de uitweg daaruit, om vol te worden van Zijn liefde, en zo naar de wereld om ons heen te kijken als Hij deed en doet: “Want alzo lief…” enz. Jezus zelf zegt het zo tegen Pilatus (zie afbeelding), die zich afvraagt: ‘Wat is waarheid?’: “Ik ben geboren en naar de wereld gekomen om van de waarheid te getuigen, en ieder die de waarheid is toegedaan, luistert naar wat ik zeg.” (Joh 18:38)

Zo wordt de bijbel het levende, levendmakende Woord. En dat maakt toch veel rijker dan het kloppend maken van (schijnbaar) tegenstrijdige bijbelteksten, en het alles vatten in een overkoepelende (wetenschappelijke) theorie? Dat is wat de theologie maar al te vaak doet. Wat mij betreft doet zo’n wetenschappelijke benadering de bijbel per definitie tekort. Het geeft teveel antwoorden en stelt te weinig vragen. En het stelt zich daardoor niet meer open voor wat Jezus door zijn Geest vandáág wil zeggen. Tegen mij.

Dus als ik iets tegenkom waarvan ik denk ‘dat klopt toch niet?’, of ‘dit sla ik liever even over’, dan is dat vaak God zelf, die me iets wil duidelijk maken. Die me wil bijsturen als ik uit de bocht vlieg, links of rechts. Als ik te ver doorschiet in mijn logische redeneringen. Als een Herder die zijn schapen steeds bijstuurt, stap voor stap. Laat mij dan maar het schaap zijn, die het overzicht niet heeft, maar wel vertrouwend op de Herder zijn weg gaat.